Przymiotniki i ich stopniowanie
Gradacja jako proces derywacyjny
Kategoria stopniowania (gradacji) przymiotników stanowi jedno z podstawowych narzędzi polszczyzny służących do wartościowania i wyrażania natężenia cech przypisywanych zjawiskom lub przedmiotom. Przymiotniki występują w trzech stopniach: równym, wyższym oraz najwyższym. Analiza sposobów tworzenia tych form obnaża głęboką wielowarstwowość polskiej morfologii, rozciągającej się od organicznych fuzji słowotwórczych po struktury w pełni analityczne.
Stopniowanie syntetyczne i supletywizm
Najbardziej pierwotnym i zakorzenionym w polszczyźnie mechanizmem jest stopniowanie proste, inaczej syntetyczne. Realizowane jest ono poprzez interwencję w morfem bazowy (temat wyrazu), do którego w stopniu wyższym dodawany jest odpowiedni przyrostek (najczęściej -szy lub -ejszy), a w stopniu najwyższym przedrostek naj-. Daje to przewidywalne paradygmaty typu szybki — szybszy — najszybszy.
Jednakże w obrębie stopniowania prostego wyodrębnia się kategoria stopniowania nieregularnego, a ściślej — supletywnego. Zjawisko to występuje w wyrazach najczęściej używanych, które zachowały archaiczne, prasłowiańskie korzenie. Przykładami są tu pary dobry — lepszy, zły — gorszy, duży — większy. Językoznawcy zwracają również uwagę na wyrazy podlegające głębokiej alternacji spółgłoskowej w rdzeniu, takie jak przymiotnik lekki, który w stopniu wyższym krystalizuje się w formę lżejszy.
Zwrot w kierunku analityczności
Współczesna polszczyzna wykazuje wyraźną tendencję do optymalizacji wysiłku artykulacyjnego poprzez ekspansję stopniowania opisowego (analitycznego). W modelu tym natężenie cechy jest oddawane przez zewnętrzne partykuły bardziej oraz najbardziej, podczas gdy sam przymiotnik pozostaje w stopniu równym w niezmienionej formie.
| Typ stopniowania | Stopień równy | Stopień wyższy | Stopień najwyższy |
|---|---|---|---|
| Proste (syntetyczne) | twardy | twardszy | najtwardszy |
| Nieregularne (supletywne) | zły | gorszy | najgorszy |
| Opisowe (analityczne) | przekonujący | bardziej przekonujący | najbardziej przekonujący |
Stopniowanie opisowe znajduje szczególne zastosowanie wobec przymiotników wywodzących się od imiesłowów (np. interesujący — nie tworzymy formy interesującszy), słów pochodzenia obcego oraz wyrazów zawierających złożone i trudne do wymówienia zbitki spółgłoskowe. Ten rosnący udział form analitycznych uwidacznia ogólny wektor rozwoju języka polskiego.