Czasowniki dokonane i niedokonane

Leksjo · gramatyka

Filozofia aspektu w językach słowiańskich

Aspekt czasownika jest kategorią gramatyczną, która wyróżnia języki słowiańskie na tle innych rodzin językowych. W przeciwieństwie do języków romańskich czy germańskich, które posługują się rozbudowanym systemem czasów gramatycznych do wyrażania niuansów trwania czynności, polszczyzna wykorzystuje do tego celu podział na czasowniki niedokonane i dokonane. Czasownik niedokonany kładzie nacisk na sam proces trwania czynności, jej powtarzalność lub brak informacji o ostatecznym rezultacie (odpowiada na pytanie: co robić? — np. czytać, tańczyć, śpiewać). Z kolei czasownik dokonany informuje o czynności jednorazowej, zakończonej lub takiej, w której planowane jest osiągnięcie konkretnego skutku (odpowiada na pytanie: co zrobić? — np. przeczytać, zatańczyć, zaśpiewać).

Prefiksacja i sufiksacja jako mechanizmy słowotwórcze

Kategoria aspektu wymusza istnienie w słowniku par aspektowych, które odzwierciedlają tę samą czynność w dwóch różnych stadiach jej realizacji. Najpopularniejszym mechanizmem słowotwórczym jest prefiksacja, polegająca na dodaniu przedrostka do czasownika bazowego. Zjawisko to zmienia czasownik z niedokonanego na dokonany, czego przykładami są pary: myć — umyć, głaskać — pogłaskać, czytać — przeczytać.

Drugim, równie istotnym narzędziem derywacyjnym jest sufiksacja, która najczęściej służy do tworzenia czasowników niedokonanych od ich dokonanych odpowiedników poprzez modyfikację przyrostka lub zmianę wewnątrz rdzenia. Obrazują to pary: wylać (dokonany) — wylewać (niedokonany), krzyknąć — krzyczeć, pokonać — pokonywać.

Pary supletywne w systemie werbalnym

Podobnie jak w przypadku deklinacji rzeczowników, kategoria aspektu obfituje w pary supletywne, które nie dzielą wspólnego rdzenia, lecz stanowią semantyczną jedność. Najbardziej reprezentatywną parą w tej grupie są czasowniki brać (aspekt niedokonany) oraz wziąć (aspekt dokonany). Ich powstanie wiąże się z etymologicznym procesem łączenia różnych indoeuropejskich korzeni w jedną parę. Takich par nie da się odgadnąć z reguł — trzeba je po prostu zapamiętać.

Fenomen czasowników dwuaspektowych

Osobną grupę stanowią czasowniki dwuaspektowe — wyjątek od binarnego podziału na dokonane i niedokonane. Język polski dysponuje wąską grupą ponad siedemdziesięciu takich czasowników, z których większość to zapożyczenia zakończone na -ować (np. aresztować, abdykować, ewakuować, mianować), choć występują w niej również słowa rodzime, takie jak potrafić, kazać czy ranić. O unikalności tej grupy decyduje fakt, że ich aspekt krystalizuje się wyłącznie w zależności od kontekstu zdania.

Czasownik	Kontekst niedokonany (trwanie)	Kontekst dokonany (rezultat)
Aresztować	Policja właśnie aresztowała groźny gang.	Wczoraj aresztowano podejrzanego.
Ewakuować	Z budynku ewakuowano ludzi przez dwie godziny.	Do północy zdołano ewakuować wszystkich.
Mianować	Król długo mianował nowych oficerów.	Władca ostatecznie mianował go księciem.

Diagnostyka czasowników dwuaspektowych w teorii językoznawczej opiera się na ich zdolności do tworzenia zarówno imiesłowów przysłówkowych współczesnych (z końcówką -ąc), jak i uprzednich (z końcówką -łszy/-szy). W praktyce językowej jednak imiesłowy uprzednie są rzadko używane, co czyni te czasowniki prawdziwymi kameleonami składniowymi, zdolnymi do płynnej adaptacji.